Rakiplerini dizginleme ve denetim altında tutma stratejisi

H. Fırat

11 Eylül sonrasında ABD emperyalizminin “teröre karşı mücadele” adı altında yaptığı çıkış, kendini kendi dışındaki bütün bir dünyaya, ama bu arada öteki emperyalist güçlere de dayatmasından başka bir şey değildir. Ama yanılgıya düşmemek gerekir; 11 Eylül, sağladığı bahanelerle bu açıdan yalnızca yeni bir fırsat olmuştur, emperyalistler arasında zaten içten içe sürmekte olan çatışmanın yüzeye vurmasını hızlandırmıştır, o kadar. Bu yüzeye vuruşu ABD’nin Irak’a yönelik savaşı üzerinden somut olarak gördük. İkinci emperyalist savaştan beri emperyalist dünyanın kendi iç ilişkilerinde ilk kez bu denli ağır bir kriz yaşandı. Bu bile ilişkilerde artık yeni bir döneme girildiğinin bir göstergesidir.

Bu kriz gerçekte son on küsur yıldır dipten dibe olgunlaşıyordu. ABD, daha Sovyetler Birliği yıkılır yıkılmaz öteki emperyalist odaklarla kendi arasındaki çelişmelerin gelişip serpilmesi için yeni tarihi koşulların oluştuğu gerçeğini gördü ve inisiyatifi kaybetmeme, ötekiler henüz zayıfken, henüz kendisine kafa tutma olanaklarından yoksunken konumunu pekiştirme yolunda kolları sıvadı. Irak’a ilk emperyalist müdahale, birinci Körfez Savaşı, tam da bunun bir ürünüydü.

ABD bu pratik adımlarına yeni bir stratejik çerçeve oluşturmakta da gecikmedi. 1992 tarihli gizli bir Pentagon belgesi bunun bir ifadesidir. Orada, ABD’nin tarihte ilk kez dünyanın tek süper egemen gücü konumuna erişmiş olması tespitinden hareketle, bunun güçlendirilmesi ve süreklileştirilmesi için yapılacaklar stratejik bir bakış açısıyla ele alınıyor. Benimsenen yeni stratejinin temel amacı, geleceğin muhtemel rakip güçleri henüz zayıf ve hazırlıksızken alınacak tedbirlerle, onlara ABD’yle hiçbir biçimde boy ölçüşemeyecekleri düşüncesini aşılamak olarak saptanıyor. ABD kendini askeri ve politik açıdan öyle güçlendirmelidir ki, rakip emperyalistler, değil bir karşı güç olarak sivrilip onunla dünya egemenliği uğruna bir mücadeleye girişmek, bunu “akıllarından bile geçiremeyecekleri” (bu, bizzat orijinal belgedeki ifadedir) bir duruma düşebilsinler.

Bu yeni stratejik hedefin saptanmasından beri ABD, silahlanma ve savaş bütçesini büyüttükçe büyüyor. 11 Eylül’e ulaşıldığında bu rakam 300 milyarı bulmuştu bile. 11 Eylül’den sonra hızla yaklaşık 400 milyara çıkartıldı. “Ek bütçe”ler bu rakamın dışındadır. Düşününüz ki halihazırda öteki başlıca büyük devletlerin, Rusya, Çin, Almanya, Fransa ve İngiltere’nin savaş bütçelerinin toplamı bile bu rakama ulaşamıyor. ABD emperyalizmi halihazırda rakipleri karşısında askeri bakımdan bu denli güçlü bir konumdadır.

Bütün bunlar, bu çılgınlık boyutundaki silahlanma ve savaş yatırımları, kime karşı olabilir? Bütün bunların salt halklara karşı yapıldığını söyleyemeyiz; halklara karşı bu çapta ve bu türden bir silahlanma hem gerekli değil, hem de bir noktadan sonra işe yaramaz. Örneğin “yıldız savaşları” projesinin hedefi kendiliğinden belli değil midir? Belli ki bu türden bir silahlanma hazırlığı diğer emperyalist güçlere karşıdır. Elbette bu güçlenme en başta sistem karşıtı güçleri dizginleme gibi doğal bir imkân sağlıyor; ama burada temel sorun, hele de güncel sorun, bu değil. Halkların henüz ayaklanmalara, devrimci kalkışmalara, silahlı mücadelelere girişmediği bir dönemde, ABD için esas ve öncelikli sorun, kendi tek süper güç konumunun değişmezliğini ve değiştirilemezliğini rakip olma potansiyeli taşıyan öteki emperyalist devletlere dayatıp kabul ettirmektir, böylece onları kendi denetimi altında tutmak, kendi temel tercih ve çıkarlarına tabi kılmaktır. Sovyetler Birliği’nin çözülmesinin ardından ortaya konulan ve uzun süre gizli tutulan “savunma konsepti”, bu amacı zaten bütün bir açıklığıyla formüle de ediyor. ABD’nin temel önemde stratejik kaygılarında biri bu, nitekim hazırlıkları ve attığı adımlar, yaptığı hamleler buna yöneliktir.

Clinton döneminde (ki neredeyse ‘90’lı yılların tümünü kapladı) bu iş daha usturuplu bir biçimde yapılıyordu. ABD güç üstünlüğünden gelen konumunu kendi tercih ve çıkarlarına göre kullanıyordu; ama bunu öteki emperyalistlerin onurunu kırmadan, onların bölgesel düzeyde bir ölçüde meşru gördüğü çıkarlarını fazla zedelemeden yapıyordu. Siz bölgesel güçsünüz, bölgesel güç olarak da haklarınıza ve çıkarlarınıza saygı gösterilecektir; ama sakın ola ki dünya çapında bir küresel güç olmaya soyunmayınız, kendi çapınızı ve dolayısıyla haddinizi biliniz ve bu çerçevede hareket ediniz; bu koşula uyulmak koşuluyla ABD de sizin bölgesel düzeydeki nüfuzunuza ve çıkarlarınıza saygı duyacaktır, diyen bir politik üslup ve tarz egemendi ABD dış politikasına. Dünya olaylarına ilişkin çeşitli kararlar alınırken, sonuçta bunlar ABD’nin dayattığı kararlar olsa bile, rakip emperyalistlerin söz hakkı ve onayı biçimsel olarak önemseniyor, onların desteği alınmadan uygulamaya sokulmuyordu. Karşı tarafın çıkarları, onuru, söz hakkı bir biçimde, ama elbette daha çok da biçimsel düzeyde korunuyordu.

Nitekim akıl hocaları içindeki en akıllılardan biri, ünlü Brzezinski, oturup bu konuda bir kitap da yazdı. ABD’nin dünya egemenliğinin uzun vadeli kılınması sorununu ele alan ve Büyük Satranç Tahtası başlığı taşıyan bu kitap egemen görüş açısı, emperyalistler arası ilişkilerin bugünkü seyri bakımından dikkate değer bir anlam kazanıyor. 1997’de yayınlanan bu kitap, tarihte ilk kez olarak “tek küresel güç” haline gelmiş ABD emperyalizminin bu konumunu nasıl pekiştirip kalıcı hale getirebileceğine dair stratejik meseleleri ele alıyor; bu konuda Amerikan emperyalizmine, ABD’yi yönetenlere stratejik bir bakış ve somut bir perspektif sunmayı amaçlıyor.

Bu kitapta üzerinde durulan temel konu ve sorun, 11 Eylül sonrasında özel hamlelere konu olan Avrasya egemenliğinden başka bir şey değil. Brzezinski’nin kitabında Avrasya, geniş anlamıyla, Avrupa ve Asya’nın bütünü olarak düşünülüyor ve dünyaya egemen olmak Avrasya’ya egemen olmaktır denilerek, bu düşünce tarihsel ve güncel çerçeve içinde ayrıntılı biçimde gerekçelendiriliyor. Esas sorun ve dolayısıyla yeni hamleler alanı olarak Rusya ve doğusu, yani iç Asya üzerinde duruluyor. Ama burada bizi ilgilendiren bunlardan çok ABD’nin öteki emperyalist ülkelerle ilişkileri konusunda ortaya konulan yaklaşımdır. ABD elbette dünyanın tek egemen süper gücü olarak kalmalıdır ve bunu kalıcılaştırmalıdır, diyor Brzezinski, ama bunu başarabilmesi için de bölgesel güçlerin bölgesel düzeydeki çıkarlarına ve bu alandaki inisiyatiflerine de saygı göstermelidir. Örneğin Avrupa’yı tabii ki Fransa-Almanya eksenine bırakmalı, bu ikilinin buradaki bölgesel nüfuzu ve çıkarlarına saygı gösterilmeli, fakat karşılık olarak da bu bölgesel güçlerden ABD’ye tabi olmaları istenmeli, bizzat Avrupa’nın kendisi  de dahil olmak üzere ABD’nin dünya meselelerine yönelik çıkar ve tercihlerine destek vermelidirler. Fransa ve Almanya, ABD’nin bu üst egemenliğini kesin bir tutumla tanımadıkları sürece, bir Avrupa Birliği bile kuramayacaklarını bilmek ve öğrenmek zorundadırlar vb.

Brzezinski’nin kitabında, örneğin Fransa, bir dizi uyarı eşliğinde alabildiğine aşağılanıyor da. Emperyalistler arasında Irak’a karşı savaş üzerinden yaşanan güncel krizin odağında Fransa’nın bulunduğu düşünülürse, bu uyarı ve aşağılamalar bugün ayrı bir anlam ve önem kazanıyor. Brzezinski, Fransız aydın ve politikacılarının bir saplantı içinde olduklarını, yeniden küresel bir güç olmak hevesinden bir türlü kendilerini kurtaramadıklarını söylüyor ve ekliyor; oysa bu bir kuruntu, Fransa’nın hiç de böyle bir gücü yok ve olamayacak da. Fransız ordusunun gücü ve imkanları Afrika’daki birtakım darbeleri bastırmaya belki yetebilir; ama Fransa, küresel güç mücadelesinde dünyanın herhangi bir bölgesine müdahale etmek gücüne sahip olmadığını da artık anlamalı ve dayanaksız saplantılarını bir yana bırakmalı, gerçekçi olmalıdır. Bunu yaptığı takdirde, ABD de onun bölgesel güç konumunu ve bundan kaynaklanan çıkarlarını tanıyacaktır vb.

Aynı kitapta Çin ve Rusya için de benzer düşünceler ileri sürüyor. Brzezinski’nin temel yaklaşım felsefesi şu: Eğer biz büyük bir imparatorluk olacaksak, kendimize tabi güçlerin çıkarlarına ve söz haklarına saygı göstererek bunu yapmalıyız, ancak bu koşulla tek süper güç olma konumumuzu koruyabilir ve süreklileştirebiliriz. Elbette üst egemen güç biz olmalıyız, ama ötekilerin bölgesel çıkarlarına ve söz haklarına da saygı göstermeliyiz. Özetle istenen, feodal hiyerarşideki soylu-vasal ilişkisinin devletler düzeyindeki bir tür modern versiyonudur.

(…)

Bush döneminde ve esas olarak da 11 Eylül’den itibaren ABD’nin terk ettiği ilişki tarzı tam da bu oldu. Dünya meseleleri üzerine “tek yanlı dış politika” olarak daha 11 Eylül öncesinde bunun teorisi ve savunması da yapıldı, ilk adımları da daha o günden atıldı. ABD kendini vasallarına zorla dayatan, onların çıkarlarını tanımayan, onların devlet onurlarını zedeleyebilen tavırlarla ortaya çıkmaya başladı.

Irak, Rusya ve Fransa’nın nüfuz alanıydı ve bu Körfez Savaşı’nın yarattığı bir sonuçtu. Bugün Irak’a müdahale, sonuçta burayı Fransa ve Rusya’nın elinden almak anlamına geliyor ve somutta hedeflenen de aynı amanda buydu zaten. Bunun Irak halkı ve bölge halkları için sonuçlarını bir yana koyalım; ama somutta Irak’a müdahale, petrolü nedeniyle büyük önem taşıyan bir nüfuz alanını Fransa’nın ve Rusya’nın elinden çekip almak demektir. Ortadoğu’daki ABD egemenliğini iyice pekiştirmek, rakip emperyalistleri bu alandan sürmek demektir. ABD Irak’ta başarılı olabilseydi ardından gündeme İran’ı alacaktı. İran pazarı demek Avrupa, daha somut olarak da Alman ve Fransız pazarı demektir. İran’a muhtemel bir ABD saldırısının başarısı demek, İran pazarını Almanya ve Fransa’nın, yanı sıra Rusya’nın elinden çekip almak demektir. ABD Irak’a kolayca egemen olmayı başarabilseydi, kısa zamanda İran’la da bir çatışmayı gündeme getirebilirdi.

(…)

Kızıl Bayrak, 25 Ekim 2003

(H. Fırat, Dünya Türkiye ve Sol Hareket, Eksen Yayıncılık, Temmuz 2004, s.40-45)