Emperyalist dünyanın “yeni düzen”sizliği

“Yeni dünya düzeni” Sovyetler Birliği’nin çözülüp dağılmasının hemen ardından ABD emperyalizminin sözcüleri tarafından iddialı bir söylem olarak ortaya atılmıştı. Elbette söylemden öteye gerçek bir strateji ve yönelimdi sözkonusu olan. “Yeni düzen” ABD emperyalizmi tarafından kurulacak; rakipsiz tek süper güç konumuyla o, yalnızca emperyalist Batı’nın değil fakat artık tüm dünyanın tartışmasız hegemon gücü konumuna yükselecekti. Milyonlarca insanın ölümüne (2000’li yıllar üzerinden yaklaşık 5 milyon), kat kat fazlasının yaralanıp sakatlanmasına, on milyonlarca insanın yerinden yurdundan edilmesine (yaklaşık 40 milyon), ülkelerin ve bölgelerin geniş çaplı yıkımına mal olan bir emperyalist müdahale ve savaşlar dizisinin ardından bu strateji kesin bir başarısızlığa uğradı. Bu başarısızlığın da bir itirafı olarak “yeni dünya düzeni” söylemi bir yana bırakılalı uzun yıllar oldu.

Şimdilerdeyse “eski düzen”in çözülüşü söylemi, tartışması ve elbette gerçeği ile yüz yüzeyiz. “Eski düzen” ikinci emperyalist dünya savaşının ardından ABD emperyalizmi tarafından kurulan, kurumları ve kuralları da onun tarafından belirlenen düzendi. Bu düzenin gelinen yerde anlamını ve işlevini yitirdiğini, bu nedenle onu artık bir yana bıraktığını ilan eden de yine ABD emperyalizminin kendisi oldu. İlk bakışta şaşırtıcı gibi görünse de gerçekte değil. ABD emperyalizmi, tam da “yeni”sini kuramadığı için, eskisini bir yana bırakmak zorunda kalmıştır. Zira eski düzen girmiş bulunduğu yeni yönelimin önünde artık bir engel, bir tür ayak bağıdır. Ekonomik üstünlüğünü korumak üzere muazzam boyutlardaki askeri gücünü engelsizce kullanabilmesi için, buna engel oluşturduğu her durumda, kurum ve kurallarıyla “eski düzen”i bir yana bırakmak zorundadır. Yapmakta olduğu da budur.

Amerikan saldırganlığının yeni dönemi

İkinci Trump dönemiyle birlikte dünyanın rakipsiz emperyalist gücü olmaya yönelik stratejinin başarısızlığı açıkça itiraf edildi. Yeni strateji, rakipsiz emperyalist güç olmak iddia ve hedefinden en büyük emperyalist güç olarak kalmak iddia ve hedefine geçişte ifadesini buldu. Aralık 2025’te açıklanan yeni “ulusal güvenlik stratejisi”nin gerçek anlamı ve işlevi de buydu. Fakat en büyük emperyalist güç olarak kalmak stratejisi, ilk bakışta akla getirebileceği gibi hiç de savunma konumuna bir geçiş değil, tersine, bu konumu güvence altına alabilmek üzere her alanda ve her cephede şiddetlenen saldırgan bir stratejiye geçiş anlamına gelmekteydi. Nitekim yeni stratejinin ilanının ilk ayında Venezuela’ya karşı haydutça eylem, üçüncü ayında ise İran’a karşı emperyalist saldırı savaşı gündeme getirildi. Küba boğucu bir askeri abluka altına alındı. Bu ve benzeri adımlar yeni “ulusal güvenlik stratejisi”nin ruhuna, amaçlarına ve pratik gereklerine uygundu.

Yeni ulusal güvenlik stratejisi Monroe Doktrini’ne de atıfta bulunarak, “Batı yarım küre”de ABD dışında herhangi bir başka büyük güce ekonomik ve siyasal bir etki alanı bırakmamak konusunda kesin bir kararlılık dile getirmekte, dahası bunu en öncelikli görev ilan etmekteydi. Bu, kendini çevreleyen bölgede özellikle Çin’e ve Rusya’ya set çekmek, halihazırdaki etki alanlarını ise kırıp tasfiye etmek, bunun için de politik baskıyı ve askeri gücü en etkin bir biçimde kullanmak anlamına gelmekteydi. Nitekim yeni strateji resmen ilan edilmeden aylar önce işe tam da bu alandan başlandı. Çin’in Panama kanalı üzerinden Panama’daki etkin varlığı en kaba yöntemlerle darbelendi. Aylar boyu süren askeri ablukanın ardından bu kez Venezuela’ya fiilen el konuldu ve böylece ülkenin büyük petrol kaynakları ele geçirilmiş oldu. Meksika, o günkü yönetiminden dolayı Kolombiya ve elbette özellikle Küba, aynı yöntemlerle müdahale edilecek yeni ülkeler olarak ilan edildi.

Ulusal Güvenlik Stratejisi 2025 (UGS 2025) belgesinde ikiyüz yıl öncesine ait Monroe Doktrini’ne atfın bugün için anlamı, ABD emperyalizminin konumunu, gücünü, rakipleriyle olduğu kadar emperyalist vasallarıyla da ilişkilerini yeni bir düzenlemeye tabi tutmaya öncelikle “Batı yarım küresi”nden başlıyor olmasıdır. 1823 tarihli Monroe Doktrini ABD’nin, elbette gelecekte dünyaya da açılmak üzere, öncelikle kendi bölgesinde rakipsiz ve tartışmasız bir egemenlik kurmasına yönelik bir politikaydı. Oysa 2025 tarihli güncellenmiş versiyonuyla (Donroe Doktrini!) sözkonusu olan, dünya ölçüsündeki egemenlik alanlarını korumaya ve olanaklıysa güçlendirmeye yönelik yeni stratejik yönelime öncelikle kendi bölgesinden başlamaktır. Buradaki öncelik vurgusu zamanlama sıralamasından çok taşınan önem üzerinedir. Batı Yarımküresinde rakipsiz bir Amerikan egemenliğinin yeniden kurulması ve bundan böyle artık sorgulanamaması en tartışmasız konu sayılmaktadır.

Öncelik vurgulamasının zaman sıralamasına ilişkin olmadığı, Venezuela’ya yönelik haydutça operasyonun daha ikinci ayı bile dolmadan bu kez Ortadoğu’da İran’a yönelik emperyalist saldırı savaşının gündeme getirilmesiyle de anlaşıldı. Buradaki amaç hiç de basitçe İsrail için harekete geçmek değildi. İsrail’in bölgedeki en önemli düşmanını etkisizleştirmek, böylece Gazze soykırımının zora soktuğu Abraham anlaşmalarının önünü açmak elbette temel amaçlardan biriydi. Bu kadarı bile başlı başına ABD’nin bölgedeki konumunun da pekişmesi demekti. Fakat Trump yönetiminin hedefi bundan öteye idi. Amaç aynı zamanda Venezuela’nın ardından bu kez İran’a, dolayısıyla bu ülkenin de petrolüne el koymaktı.

Dünya ölçüsünde özellikle petrol üzerinden enerji kaynaklarını ve elbette enerji iletim hatlarını kendi denetimine almak, ABD emperyalizminin uzun onyılları bulan eski bir stratejik politikasıdır. O bununla, yalnızca düşman saydıkları değil, fakat aynı zamanda kendi emperyalist vasalları karşısında da, stratejik bir üstünlük ve böylece denetim olanağı elde etmek amacı gütmüştür. 1991 Körfez Savaşı’nın ana amacı buydu, Irak petrolüne el koymaktı; sonuçta 2003’te yinelenen emperyalist savaşla başarılan da bu oldu. Avrupa, özellikle de Almanya ile Rusya arasındaki ilişkilere Ukrayna üzerinden çomak sokmak da aynı zamanda bu amaca yönelikti. Nitekim bununla Avrupa son derece uygun ve ucuz Rusya petrol ve doğal gazından yoksun kaldı ve ABD’nin pahalı petrol ve gazına mecbur bırakıldı. İran’a yönelik emperyalist savaş başarıya ulaşsaydı, bu kez Avrupa’nın yanı sıra başta Japonya olmak üzere Uzak Asya’daki vasallar ve bu arada ana rakip (ve ana düşman!) sayılan Çin karşısında önemli bir üstünlük elde edilmiş olacaktı.

BM’nin yıllık genel kurulundaki konuşmasında “petrolün yüzde 65’i bizim tekelimizde” sözleriyle övünen Trump, böylece klasik bir emperyalist politikayı, mevcut ve potansiyel hammadde kaynaklarını ele geçirerek rakipler karşısında üstünlük kurmak politikasını, kendine özgü patavatsız söylemiyle dile getirmiş oluyordu. Ne var ki “yüzde 65”lik yüzdeyi İran üzerinden yeni bir düzeye çıkarmak heves ve girişimi kendisine ve ABD’ye pahalıya patladı. Kendisi son ara seçimleri kaybederek zayıf bir konuma düşerken, ABD’nin karşı konulamaz askeri güç efsanesi İran’ın direnme gücüne çarparak çöktü. İran petrolü elde edilemediği gibi, dünya petrolünün ana geçiş yollarından biri olan Hürmüz Boğazı’nın denetimi de İran’ın eline geçmiş oldu.

Emperyalist vasallarla ilişkilerin yeniden düzenlenmesi

“Batı yarım küresi”nin tartışmasız egemeni olma stratejisi kapsamında Panama ve Venezuela operasyonları yapılırken, ABD yanlısı emperyalist kampta “kurallara dayalı uluslararası düzen” üzerine herhangi bir tartışma, eleştiri ya da karşı çıkış sözkonusu değildi. Dahası, özellikle Venezuela’ya yönelik haydutça baskın ve kaçırma eylemi, Avrupalı emperyalistler tarafından açıkça desteklenmişti. Fakat hemen ardından Trump yönetimi Kanada’nın 51. eyalet olması ve Grönland’ın ABD’ye devredilmesi istem ve tartışmaları ile ortaya çıkınca, aynı emperyalist Avrupa’dan “kurum ve kurallara dayalı dünya düzeni”nin korunması gerektiği üzerine gürültülü açıklamalar yükseldi ve “çökmekte olan eski düzen”e (o eski güzel günlere!) ağıtlar yakılmaya başlandı.

Buradaki kaba ikiyüzlülük üzerine en açık ve veciz açıklama ise bizzat Kanada başbakanından geldi. Davos’ta yaptığı yankı yaratan konuşmasında, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan düzenin, tüm kurum ve kurallarıyla kendileri de dahil ABD liderliğindeki batılı emperyalist kampa hizmet ettiğini ve dünyanın geriye kalanına ise şu veya bu biçimde dayatıldığını; böyle olduğu sürece de, kendileri tarafından desteklendiğini ve tartışma dışı tutulduğunu; bugünse, kendilerinin çıkar ve ihtiyaçları gözetilmeden aynı kurum ve kuralların bir yana itilmesi karşısında feveran etmek durumunda kaldıklarını sözü dolandırmadan dile getirmiş oldu.

Daha önce genişçe ele almış bulunduğumuz gibi, ABD emperyalizminin strateji değişikliği bir zorunluluğun ürünü olarak gündeme geldi. Sovyetler Birliği’nin yıkılışını izleyen dünyanın rakipsiz emperyalist efendisi olmak stratejisi yaklaşık yirmi yıllık bir çabanın ardından sonuçsuz kalınca, onu izleyen Çin’i kuşatma ve etkisiz kılma politikaları da aynı akıbete uğrayınca, yerini bu kez hiç değilse en büyük emperyalist güç olarak kalmak, bunun için de konumunu, gücünü ve ilişkilerini bunun gerektirdiği bir revizyondan geçirmek stratejisine bıraktı. Buna tarihsel “arka bahçe” sayılan alandan başlandı ama yeni strateji küresel ölçekteydi. Dolayısıyla Avrupa ve Uzak Doğu’daki vasallarla ilişkilerin yeni duruma göre düzenlenmesini de gerektiriyordu.

Bu kapsamda Grönland’ı ele geçirmek veya Kanada’yı 51. eyalet haline getirmek söylem ve istemleri Trump yönetimine özgü aşırılıklar olabilir ama istenen ve bir ölçüde de dayatılan revizyonun esası kesinlikle bu değildir. ABD’nin emperyalist vasallarıyla ilişkilerindeki yeni yönelimi kendisinin eski konumunu yitirmesiyle sıkı sıkıya ilişkilidir. Tüm kapitalist dünyanın tartışmasız hegemon gücüyken ve dünya ekonomisindeki yeri de bununla az çok uyumluyken, dolayısıyla emperyalist sömürü, yağma ve ganimetten açık ara önde büyük pay alıyorken, emperyalist vasallarına karşı çok daha cömertti. Hem hegemon emperyalist konumu bunu gerektiriyordu ve hem de gücü ve olanakları buna elveriyordu.

Şimdiyse bu konum, güç ve olanaklarda belirgin bir zayıflama var. Bunun bir sonucu olarak ekonomik ve ticari alanda vasallarının çıkar ve ihtiyaçlarını artık daha az gözetmekte, öte yandan özellikle NATO üzerinden olmak üzere, emperyalist Batı dünyasının üstünlüklerini korumanın askeri gerekleri ve mali faturası konusunda onlardan daha yüklü bir katkı payı istemektedir. Ulusal gelirin yüzde 5’ini savunma harcamalarına, dolayısıyla resmen ve fiilen ABD çıkarlarına endeksli NATO savaş aygıtına ayırmak dayatması, bu yeni yönelimin son birkaç yılda özellikle öne çıkan yönü oldu. Buradaki kazanç ABD’nin hizmetindeki savaş aygıtının güçlendirilmesinden öteyedir. NATO’un temel savaş sistemleri başından itibaren ABD savaş sanayisinin ürün ve standartlarına göre düzenlenmiştir. Bunun iki önemli boyutu vardır. İlkin harcamaların devasa boyutlarda artırılması, Amerikan silah tekelleri için son derece karlı yeni iş olanakları anlamına gelmektedir. İkinci olaraksa parasını vasallarına ödetse de ABD silah sistemlerinin teknolojik kullanımının belirleyici unsurlarını kendi kontrolünde tutmaktadır. Uzay teknolojileri, yapay zekâ ve genel olarak dijitalleşme alanında Avrupa’ya belirgin üstünlüğü ona bu tekelci konumu kendiliğinden sağlamaktadır.

Avrupa’dakiler kadar Uzak Doğu’daki vasallar da ABD emperyalizmi için hem vazgeçilemez müttefikler ve hem de denetim altında tutulması gereken potansiyel rakiplerdir. ABD, emperyalist müttefikleri olarak onlara dayanmak, onların güç ve olanaklarından bu doğrultuda en iyi biçimde yararlanmak; fakat öte yandan, potansiyel emperyalist rakipler olarak onları sıkı bir denetim altında tutmak zorundadır. İkinci Dünya Savaşı’nı izleyen bütün bir tarihi dönemde, ABD emperyalizminin kendi emperyalist vasallarıyla kurduğu ilişki bu iki yönü bir arada içeren ve gözeten politikalara dayalı oldu. Halihazırda yeni olan, eski güç ve konumunu yitiren ABD’nin bu iki yön arasındaki dengeyi eskisi kadar kolay kuramaması, tam da aynı nedenle, eskiden daha çok rızaya dayalı olarak başarılanın şimdilerde zaman zaman ancak kaba dayatmalarla sağlanabilmesidir. Dolayısıyla Trump yönetimi ile birlikte özellikle açığa çıkan gerilimler, yeni yönetimin tercih ve tarzından çok, güç ilişkilerindeki bu değişimle ilgilidir.

Söylem ve uygulamadaki tüm aşırılık ve kabalıklara rağmen ABD emperyalizminin çoğu durumda istediği sonuçları alabilmesi ise emperyalist vasalların mevcut durumuyla bağlantılıdır. Rusya’ın toparlanması ve Çin’in güç ilişkilerinde yaşadığı muazzam sıçrama bir yönüyle özellikle Avrupalı emperyalistlere potansiyel bir manevra alanı sağlamıştı. Biden yönetiminin Ukrayna politikası Rusya ile ilişkileri bozmakla kalmadı, politik-askeri bir gerilim ve kısmen fiili çatışma durumuna da soktu. Böylece ABD, Rusya-Avrupa ilişkilerindeki potansiyel tehlikeleri bertaraf etmekle kalmadı, daha bir de Avrupa’yı kendi hesabına Rusya cephesini tutan bir güç olarak konumlandırmış oldu. Üstelik gelinen yerde bunun tüm faturasını Avrupalı emperyalistlere ödeterek ve onları enerji alanında büyük ölçüde kendine bağımlı hale getirerek.

Benzer bir başarıyı benzer biçimlerde olmasa da özellikle NATO politikaları üzerinden Avrupa’nın Çin ile olan ilişkilerinde elde etti. ABD emperyalizminin Obama döneminde gündeme getirilen Çin’i kuşatma politikası, zaman içinde NATO’nun resmi politikası düzeyine çıkarıldı. Haziran 2022’de gerçekleşen Madrid Zirvesi’nde bu resmi politika olarak kayda geçti. Böylece hemen tüm Avrupa ABD’nin Çin politikasına angaje edilmiş oldu. Uzak Asya’daki vasallar, özellikle de Japonya içinse bu daha baştan, yani ikinci emperyalist savaştan itibaren yapısal bir ihtiyaçtı ve halen de öyledir. ABD emperyalizmi nasıl ki Rusya cephesini tutmanın faturasını önemli ölçüde artık Avrupalılara ödetiyorsa, Çin’i kuşatma politikasının faturasını ise çok daha büyük ölçülerde Uzak Asyalı vasallarına ödetmektedir.

2000’li yılların başında dünya ekonomisi içindeki belirgin payının (kabaca yüzde 25) yanısıra ortak iç pazar ve ortak para birimi Euro sayesinde AB’nin zayıflamakta olan ABD karşısında yükselmesi ve giderek öne çıkması umuluyordu. Bu türden bir beklenti şimdi artık görünür bir gelecek için tümüyle hayal olmuş durumda. Hele de Ukrayna savaşını izleyen dönemdeki gelişmelerin ardından. Bugün AB’nin ABD’ye ekonomik, teknolojik ve askeri bağımlılığı görülmemiş boyutlara ulaşmış bulunmaktadır. Dünya ekonomisi içindeki yeri ise son 20 yılda belirgin biçimde zayıflamış, yüzde 15’in bile altına düşmüştür. Sanayisizleşme eğilimi sürmekte, bunu hiç değilse yavaşlatmak üzere ekonominin militarizasyonundan öte bir çıkış yolu bulamamaktadır.

Avrupa kendi içinde de sonu gelmez sorunlarla yüz yüzedir ve bunlar ABD tarafından sürekli biçimde kullanılmaktadır. Birlik bünyesinde lider ülke konumundaki Almanya’nın bu üstünlüğünü askeri alana taşıyacağını ilan etmesi ve bu doğrultuda geniş bir seferberliğe girişmesi ayrıca başlı başına bir sorundur. Özellikle de birliğin diğer iki önemli ülkesi Fransa ve Polonya için. Polonya Savunma Bakan Yardımcısı Pawel Zalewski’nin “Tarihe baktığımızda, Almanya’nın ekonomik gücünü askeri kudretle birleştirdiği bir durum her zaman korku yaratmıştır” sözleri, bugün koşulların belli bakımlardan farklı olduğuna ilişkin dengeleyici ek açıklamalarına rağmen, gerçekte daha şimdiden duyulan kaygıların veciz bir ifadesi olmuştur. (Münih Güvenlik Konferansı’nın son toplantısına eşlik eden tartışmalarda, Almanya’nın yeniden geniş çaplı silahlanma yolunu tutmasının AB bünyesine etkisinin “tektonik” nitelikte olacağı düşüncesinin dile getirilmesi bir başka dikkate değer örnektir.)

Bu bahsi açıklayıcı nitelikte iki olaya değinerek bitirmek istiyoruz.

Bunlardan ilki Avrupa’daki ve Uzak Asya’daki vasalların ABD-İsrail ikilisinin İran’a saldırısının dışında kalmış olmalarıdır. Öncelikle dışında kalmaktan çok dışında bırakıldıklarını vurgulamak istiyoruz. Trump yönetimi, Netanyahu’nun aldatıcı ve baştan çıkarıcı enformasyonuna da güvenerek, işlerinin kolay olduğuna inandı ve İran ganimetine vasallarını ortak etmek istemedi. İran’a saldıracaklarını kendilerine bildirmedi bile. Ancak çıkmaza saplanınca ve dahası İran’ın Hürmüz adımıyla karşı karşıya kalınca, tutum değiştirdi ve vasallarını savaşa dahil olmaya çağırdı. Bu noktadan itibarense onlar buna yanaşmadılar ve bunu kendilerine rağmen başlatılan bir savaşa katılmaları için esaslı bir neden görmedikleri argümanına dayandırdılar. Ne var ki Ankara Zirvesi öncesinde bizzat NATO Genel Sekreteri’nin açığa vurduğu gibi, gerçekte savaş boyunca ABD’ye önemli kolaylıklar sağladılar ve resmi açıklamaların aksine topraklarındaki üslerini saldırı için ABD’ye kullandırdılar. İngiltere başlangıçtaki tutumunu çok geçmeden değiştirerek Hint Okyanusu’ndaki Garcia üssü üzerinden bunu açıkça yaptı.

Yine de İran savaşı, ilkin ABD’nin gücünün ve dolayısıyla kendini müttefiklerine dayatabilmesinin sınırlarını göstermiş oldu. Tüm ısrarlarına rağmen başlangıçta dışta tutulmuş vasallarından herhangi birini sonradan savaşa doğrudan katamaması üzerinden görmüş bulunduğumuz gibi. İkinci olarak ise Avrupa’daki ve Uzak Asya’daki emperyalist müttefiklerinin belirli durumlarda ABD’den ayrı durabilme imkanlarını gösterdi. Bu vesileyle eklemiş olalım. ABD gündemindeki emperyalist devletler elbette zaman içinde ona bu denli bağımlılıktan kurtulmak, giderek kendi ayakları üzerinde durmak isterler ve zaten halen de eğilimi içindedirler. Sorun şu ki şu sıra buna güç ve olanakları elvermiyor. ABD’den zamansız kopmak onların emperyalist dünyanın kapışma sahnesinde güçsüz ve etkisiz birer aktör durumuna düşmeleri demektir. Bu nedenle tüm sorunlara rağmen hiç değilse şimdilik onun eteğine tutunmaya devam etmek zorundadırlar.

İkinci açıklayıcı olay ise bu yılın Şubat ayındaki Münih Güvenlik Konferansı’nda yaşandı. ABD’yi temsilen bu yılki konferansa katılan Dışişleri Bakanı Marko Rubio, yaptığı ana konuşmada, Avrupalı ve Uzak Asyalı vasallarını batılı emperyalist kampın üstünlüğünü bir yüzyıl daha güvenceye almak üzere ABD liderliği altında kenetlenmeye çağırdı. Trump’ın Kanada ve Grönland üzerinden konferansı önceleyen aylardaki kırıp dökmelerinin ardından bu konuşma durumu toparlamaya ve vasalların gönlünü almaya yönelik bir adımdı. Nitekim etkisini de anında gösterdi. Alman emperyalizminin ve militarizminin AB bünyesindeki baş temsilcisi von der Leyen konuşmayı heyecan ve hararetle karşıladı. Konuşmayı izleyen gece nihayet “rahat bir uyku” uyuduğunu kamuoyu önünde ciddi ciddi dile getirdi.

Bu olay da, tıpkı İran örneği gibi, öncelikle emperyalist vasalların kendileri için vazgeçilemez müttefikler olduğunu göstererek, ABD emperyalizminin sınırlarını ortaya koymaktadır. ‘90’lı yılların başında dünyanın tek süper gücü konumunu koruyacak yeni bir “Amerikan yüzyılı” stratejisi ile yola çıkan ABD, gelinen yerde bunu yeni bir “batı dünyası yüzyılı” olarak revize etmek ihtiyacı duymaktadır. Avrupa Komisyonu Başkanı’nı Rubio’nun buna ilişkin açıklamasıyla büyük bir iç huzura kavuşması ise, hiç değilse bugünkü koşullarda, AB’nin emperyalist paylaşım mücadelesinde ABD’nin yedeğinde hareket etmeye nasıl da mecbur olduğunu göstermektedir.

(Ekte yayınladığımız “Rakiplerini dizginleme ve denetim altında tutma stratejisi” başlıklı metin doğrudan konumuzla ilgilidir. Buradaki değerlendirmenin bir parçası olarak incelemesini önemle öneriyoruz.)

Militarizmin ekonomi politiği

Dünya ölçüsünde görülmemiş boyutlarda bir silahlanma yarışına tanık olmaktayız. Muhtemelen de insanlık tarihinin en militarist evresi içindeyiz. Bu kendini yalnızca silah sanayisine ve silahlanmaya ayrılan devasa bütçeler üzerinden değil, buna yönelik girişimlerin en arsız söylemlerle propaganda edilmesinde, militarizmin yüceltilmesinde de göstermektedir. Bugün Almanya ve Japonya yönetimleri örneklerinde olduğu gibi, kaynakları silah sanayisine yönlendirmenin ve ekonomiyi askerileştirmenin ekonomik bunalımdan çıkışın ve toplumsal refahı büyütmenin gerekli, dahası bugünkü koşullarda zorunlu bir yolu olduğunu açık açık söyleyen ve savunan devlet yöneticileri var. Alman hükümet temsilcilerinin Fransız meslektaşlarına, eğitim ve sağlık gibi sosyal harcamalardan keserek silahlanmaya daha büyük kaynakları ayırmasını önermesi de bu açık sözlü arsızlığın güncel örneklerindendir. (Toplumun en temel ihtiyaçlarını hiç sayarak militarizme bu ölçüsüz ve pervasız yönelimin aynı Fransa’da başta gençlik olmak üzere emekçi kitleleri daha şimdiden sokağa dökmesi, işlerinin öyle çok da kolay olmadığının dikkate değer bir örneği olmuştur.)

Silahlanma ve militarizm dünya ölçünde genel bir eğilim ve yönelim olmakla birlikte, ABD’nin başını çektiği batılı emperyalistler bu konuda açık ara önde bir konumdadırlar. Rakipsiz dünya egemenliği hayalleri çöken ve kapitalist dünya üzerindeki hegemonyasının dönüşsüz bir biçimde çözülmekte olduğun gören ABD, hala da en üstün konumda olduğu askeri gücünü kullanarak bu gerilemeyi durdurma yönelimi içindedir. Bunu gizlemek ihtiyacı duymak bir yana açık açık savunmakta, UGS 25 belgesi üzerinden açıkça görüldüğü gibi, temel bir politika olarak tüm dünyaya ilan etmektedir. Belgede yer alan “Güç yoluyla barış” ilkesi bunun en veciz ifadesidir. Anlamı, ihtiyaç duyduğu her durumda askeri üstünlüğünü kullanarak kendi koşullarını muhataplarına dayatmaktır. Askeri tehdit ya da boğucu askeri ablukalarla olduğu kadar (Venezuela, Küba, Lübnan vb.), doğrudan müdahaleler ve savaşlarla da (halen İran üzerinden olduğu gibi) sonuç almak yöntemidir açıkça savunulan ve resmî belgeler üzerinden kayda geçirilen.

Kapitalizmin modern tarihi üzerinden açıkça gördüğümüz gibi ekonomik güç askeri gücü hem olanaklı ve hem de özellikle gerekli hale getirir. Britanya’nın dünya egemenliği bunun ilk büyük örneği idi. Britanya büyük bir ekonomik güce ve geniş sömürgelere sahipti. Ama tam da bu sayede ve bunun zorunlu bir gereği olarak, bu gücü korumaya hizmet eden devasa bir donanmaya da. Aynı özelliği ikinci emperyalist dünya savaşı sonrasında kapitalist dünyanın hegemon gücü konumuna yükselen ABD üzerinden de gördük. Dolar egemenliğinin simgelediği ekonomik gücüne dünya ölçüsünde devasa bir askeri güç eşlik etmekteydi. Ekonomik gücün koruyucusu ve kollayıcısı misyonuyla. Devasa donanması ve hava gücü, dünyayı bir ağ gibi sarmış 900’ün üzerindeki askeri üs ve tesis ağı, elbette savaş aygıtı olarak NATO’nun muazzam imkanları vb., bunun göstergesi ve araçlarıydı.

Fakat ABD bu konuma ulaştığı ilk evrede dünya ekonomisinin neredeyse yarısın temsil eden dev bir ekonomik ve mali güçtü. Oysa şimdi artık yalnızca yüzde 15’ini temsil eder konuma düşmüştür. Tam da bu nedenledir ki ABD’nin izlemekte olduğu politikalarda ekonomik güç ile askeri güç arasındaki ilişki tersine dönmüş durumdadır. Dün askeri güç muazzam ekonomik güce dayanıyordu. Bugünse ekonomik gücü yeniden kazanmak için askeri güce dayanmak yoluna girilmiştir. Trump’ın ABD’nin “karşı konulamaz askeri gücü’ne sonu gelmeyen çiğ övgüleri bunun içindir. Bu güce dayanarak, bu üstünlüğü kullanarak eski ekonomik konumumuzu yeniden kazanacağız demek istemektedir emperyalist haydutluğun günümüzdeki bu azgın temsilcisi.

Ne var ki bu ucuz hesap halen Hürmüz’ün sığ sularına batmış durumdadır. Yeni dönemin ilk büyük karşılaşması sayılması gereken İran savaşı, ABD’nin “karşı konulamaz askeri gücü”nün de belirli sınırları olduğunu ortaya koymuştur. Bu ilk örnekteki hesap hatası, halen Trump’ın kendisine ağır bir siyasal maliyete dönüşmüş ve ABD’nin Ortadoğu’da on yıllar içinde yarattığı askeri güvenlik ağına ağır bir darbe olmuştur. Benzer hesap hataları ekonomik gücün yeniden ele geçirilmesi bir yana, ABD’nin gücündeki gerilemenin hızlanmasına, dahası muhtemel bir çöküşüne de vesile olabilir.

Militarizm bahsinde bunlar yalnızca sınırlı ön değinmeler sayılmalıdır. Günümüz dünyası üzerine değerlendirmelere devam edeceğiz. 

EKİM